İktisadi krizler çıktığında hiçbir ülke iktisaden kriz çıktı diyemez… O ülkenin iktisadi değerlerinin çöktüğünün cümle aleme ilan edilmesi aleni ifade edilirse, o devletlerin diğer değerleri de sırayla zarar görür. Kontrolden çıkan panikler oluşur, piyasaya güven sarsılır akıl almaz yıkımlar başlar. Bu nedenle sakinleştirici beyanlar yapılmak zorunluluğu terk edilemez. Yani narkoz model tedavisi uygulanır. Hiçbir devlet adamı krizden bahsedemez. Bunu ABD’de görüyoruz. Avrupa ülkelerinde görüyoruz. Örnek mi, işte 1929… 1929 yılı ağustos ayı New York hisse senedi piyasasının karışacağını önceki yıllarda veya aylarda kim tahmin edebilirdi ki? Kim çıkıp ta benim işlerim kötüleşti desin? Aniden hisse senedi fiyatları düşmüştü… Ekim ayına kadar kademeli düşüş sürmüştü. Spekülatörler hisse alımlarını fazlasıyla yavaşlatmıştı. 18 Ekim günü hisse fiyatlarının tekrar düşmeye başlaması kafaları iyice karıştırmıştı. Düşüş maalesef gün geçtikçe daha çok ciddiydi ve kalıcı idi. 24 Ekim günü yaklaşık 13 milyon hisse anlaşılamaz şekilde el değiştirmişti. Olacakları örtecek her müdahale sonuçsuz kalmıştı… Arabanın freni patlamıştı... 29 Ekim günü ortalama 16 milyon hisse senedi tekrar el değiştirince borsada alışverişler bir anda kesilmişti, o güne işte ‘’Kara Salı’’ denilmişti. Piyasaları üzüntü sarmıştı. Hisse senedi piyasası iki ayda diplere çökmüş peşi sıra birçok firmalar iflas etmiş, işsizlik artmıştı. Bu durum, zaten likidite darlığı olan banka iflaslarına sebep olmuştu. O zamanın bankaları açıkça krize girmişti… 1933 yılına kadar, söylendiğine göre ABD bankalarının ortalama yüzde 44’ü iflas etmiş, iflas birde üstelik özel sektöre uzanmış, iş kayıpları ile işsizlik yüzde 30’a yükselmişti. Birkaç iktisadi sapa sağlam kuruluşlar bir anda gitmişti. Kalp krizi ile iktisadi kriz arasında benzerlikleri ve farklılıkları düşündünüz mü? İktisadi piyasaların kalbini kriz sarmıştı. İki farklı bünyenin sarsılması bu demek… Doğru zamanda doğru kararı verip, doğru yatırımı yapmak çok mühim… Ülkemiz o dönemde büyük bir şevk ile temel imalat sanayi yatırımlarını yapmaya başladı. Krizden etkilenmedi. Üretime yönelik tohumlar atıldı, fabrikalar kuruldu. Devlet işletmelerimizin çoğu o tarihi aralarda kuruldu. Üretim toparlanması o dönemde oluşturuldu. Fırsat değerlendirildi. İmalatı bizzat ellerinde bulunduranlar eskiden piyasaları bayağı etkilerdi. Şimdi para o kadar çok basılıp dağıtılmış ki, parayı elinde bulunduranlar ekonomilere çok bariz yön veriyor. Yani garip bir durum olsa da piyasalarda usul değişti. Para, imalatı çok fazla etkilemeye başladı. İmalat sahası daralınca, para hareket edeceği yeni alanlar üretti. Para çok geçmeden emeği de etki alanına aldı. Buluşlar bile etkilenmeye başladı. Buluşları yapanlar değil, parayı koyanlar kazanıyor. Şimdi birde gelelim insanların yoğun ilgi alanlarına… İnternet, bilgisayar, yazılım, elektrik, elektronik, telefon, araba, televizyonlar, uydular bayağı ilgilenilen alanlar... Bu alanlar sadece bilgi, eğlence, farkında olma gibi etkiler meydana getirmesine rağmen kazancın ve paranın yönlendiği sahalar oldu. Bir arabanız var örneğin… O araba fabrikasının hisse senetleri borsada işlem görür… Arabayı satarken vergi ödenir… Kullanan birçok vergiler öder… Trafik ceza keser… Petrolcü petrol satarak para kazanır… Tamirci tamir, bakımıyla para kazanır… Yan sanayi parça üretir. Daha çok şeyler iktisaden oluşur. Bir ürün neler üretmiyor ki… Yukarıdaki sahalarda birçok üretim çok geniş iktisadi yelpazeler oluşturuyor. Bir bankanın para değil sadece… Senet, çek, devlet tahvili, hisse senedi işlemleri, kredi verme imkânları, kredi kartları o kadar geniş bir iktisadi Samanyolu oluşturuyor ki, ucu bucağı bazen kavramak zorlaşabiliyor… Bir televizyon yayınının içi bile birçok iktisadi dönüşümleri gösteriyor. Birçok üretim zincirlerinin propagandası, reklamları, tarzları, sunuşları… Ucuz ya da pahalı… Cezbeden makine… Vakti fazla olan insanların izlemekte olduğu renkli bir kutu… Bunları niçin söyledim? Dünyadaki para öyle sahalara yönlendi ki, ülkeler arası ve bölgeler arası iktisadi dengeler sarsıldı. Yanlış kişilere, yanlış yatırımlara ve yanlış metotlara yatırım yapıldı. Bu yanlışlıklar birer istismardı… İktisadi krizlere sebep paranın yıkım yaptığı sahalardı. Paranın sahipleri de haliyle güven bunalımına girdi. Dünya ekonomisinde çıkacak krizler para sahiplerini bir hayli zor duruma soktu. Bu çözmek istenildiğinde yeni metotlar şarttır. Dalgalı piyasalar değil de, durgun bir düzen paranın kazancını garantiye alır. Paranın sahipleri tekrar kafalarını iki elleri arasına alıp düşünmeliler. Çok düşünmeliler. Vakit çok önemli… Kâinatın doğal halini bozamazsınız. Bozduğunuzda kâinatın doğallığı bozuluyor. İnsanların sağlığı da bozuluyor. İktisadi hayatın da benzer bir doğallığı var. İktisadi doğallık bozuldukça iktisadi krizler oluşuyor. Bakın tabiata, doğal hayat bozuldukça, afetler, depremler oluyor. Beden bozuldukça, kalp krizine duçar olunuyor. Yaratılışın kanunları var, yanlış hayatın yaşanılması af edilmiyor. Kâinatı yaratanın kurallarına ters hiçbir durum kabul görmüyor. Yanlış yaptığınızda kriz hemen hangi noktada olsa da, hortluyor. Dünyada çalışmadan para kazananlar arttı. Kimse demiyor mu, neler oluyor, bir bilen var mı niçin denmiyor? Modeller oluşturulmuyor. Paraya yön verenler iyi düşünmeli. Dünya insanları yeniden ele alınmalı, incelenmeli... Dr. Mehmet Cavlı Ekonomist